Το ακόλουθο άρθρο διατυπώνει ως τοπική προφορική παράδοση τις αναφορές στα ιερά λείψανα του Αγίου Αλεξίου και στην ονοματοδοσία παιδιών, επειδή αυτά δεν έχουν τεκμηριωθεί επαρκώς σε δημοσιευμένες ιστορικές πηγές.
Η «Λέηση» του Άνω Καστριτσίου Αχαΐας και η λατρευτική παράδοση του Αγίου Αλεξίου: Μία ιστορική, λαογραφική και εκκλησιαστική προσέγγιση.
Γράφει ο Καθηγητής Δρ. Αλέξιος Π. Παναγόπουλος - Ακαδημαϊκός της Ευρώπης
Η ελληνική ορθόδοξη παράδοση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ιστορικής συνέχειας και της πολιτισμικής ταυτότητας του Ελληνισμού. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη θέση κατέχουν τα τοπικά θρησκευτικά έθιμα, τα οποία διασώζουν όχι μόνο λειτουργικές πρακτικές αλλά και ιστορικές μνήμες, κοινωνικές αξίες και στοιχεία της συλλογικής ταυτότητας των κοινοτήτων. Ένα από τα σημαντικότερα τέτοια έθιμα της Αχαΐας είναι η «Λέηση» του Άνω Καστριτσίου, η οποία τελείται αδιάλειπτα επί αιώνες και αποτελεί ζωντανό μνημείο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου. Το χωριό είχε την διοικητική αναφορά του στα χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς μέσω των ορεινών όγκων του Παναχαϊκού στα Καλάβρυτα, τα οποία έχουν πολιούχο τον Άγιο Αλέξιο. Κι αυτό γιατί στα παραλιακά περάσματα (Μποζαιτικα, Κοτρώνι, Συχαινά) παραμόνευαν πάντα ληστές και κλέφτες.
Η ονομασία «Λέηση» προέρχεται από τη συνεχή επίκληση του «Κύριε, ἐλέησον», που συνοδεύει τη λιτανευτική πομπή η οποία πραγματοποιείται κάθε Δευτέρα του Πάσχα. Οι κάτοικοι, ακολουθώντας μία παράδοση που ανάγεται στους μεταβυζαντινούς χρόνους και πριν από την επανάσταση του 1821. Αφού διασχίζουν τα όρια του χωριού, επισκέπτονται εξωκκλήσια και τόπους ιδιαίτερης θρησκευτικής σημασίας, προσευχόμενοι για την ετήσια προστασία της κοινότητας από ασθένειες, θεομηνίες, λιμούς και κάθε άλλη δοκιμασία. Η αδιάλειπτη τέλεση του εθίμου ακόμη και κατά την Οθωμανική περίοδο της σκλαβιάς, τους πολέμους και τις δύσκολες δεκαετίες του 20ού αιώνα καταδεικνύει τη βαθιά του σημασία για τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή του Καστριτσίου, το οποίο διαχωρίστηκε για τοπικούς διοικητικούς λόγους σε Άνω και Κάτω περί το 1954. Ενώ ο δημόσιος δρόμος για τη Πάτρα άνοιξε αργότερα περί το 1960 και ολοκληρώθηκε επι Δικτατορίας. Σημαντική ήταν η συμβολή της Εκκλησίας των Αγίων Τεσσαράκοντα και του Αγίου Νικολάου που έδωσαν μεγάλο μέρος του εδάφους να κοπεί και να περάσει ο κεντρικός δρόμος του χωριού αφήνοντας στην απέναντι πλευρά και τμήματα εδαφών της, τα οποία ουδέποτε αμφισβήτησε η κοινή συνείδηση των ενοριτών, ότι πάντα ανήκαν ως εδάφη στην Εκκλησία του χωριού τους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η τοπική προφορική παράδοση, σύμφωνα με την οποία είχε πέσει μεγάλη ασθένεια στο χωριό και κάλεσαν από την Αγία Λαύρα τα Τίμια Λείψανα, ώστε κατά τη διάρκεια της σωτήριας λιτανείας θα μεταφερόταν ειδικό ξύλινο κιβώτιο που περιείχε τα ιερά λείψανα αρκετών Αγίων μεταξύ αυτών και του Αγίου Αλεξίου, του Ανθρώπου του Θεού, από τη Μονή Αγίας Λαύρας Καλαβρύτων. Η παρουσία των λειψάνων θεωρούνταν από τους κατοίκους σημείο θείας ευλογίας και θεραπείας και προστασίας, ενώ η λιτανεία αποτελούσε έκφραση πίστης στη μεσιτεία των Αγίων και του Αγίου υπέρ της κοινότητας.
Στην ίδια προφορική παράδοση διασώζονται μαρτυρίες σύμφωνα με τις οποίες αρκετές οικογένειες απέδιδαν στα Τίμια Λείψανα και στον Άγιο Αλέξιο θαυματουργικές θεραπείες ασθενών και άλλες σωτήριες επεμβάσεις της θείας χάριτος. Ως έμπρακτη έκφραση ευγνωμοσύνης προς τους Αγίους και τον Άγιο, πολλοί γονείς ονόμαζαν τα παιδιά τους Αλέξιο ή Αλεξία, συμβάλλοντας στη διάδοση του ονόματος στο Καστρίτσι και στις γύρω περιοχές. Αν και η συγκεκριμένη παράδοση δεν έχει τεκμηριωθεί πλήρως μέσα από δημοσιευμένες ιστορικές πηγές, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της προφορικής παράδοσης, συλλογικής μνήμης της τοπικής κοινωνίας και παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιστορική, λαογραφική και ανθρωπολογική έρευνα. Μάλιστα το Καστρίτσι πάντα ήταν πέρασμα από τα Καλάβρυτα μέσω Μονής Μακελλαριάς και χωριού Αλαπαναγούς, μέσω των υψωμάτων Παναχαϊκού σε Καστρίτσι και από κει για Καστελόκαμπο Ρίου και Πάτρα.
Αυτή τη διαδρομή αρκετές φορές ακολούθησε και ο γνωστός Άγιος Παπουλάκος περί το 1850, αλλά και πολύ πριν από αυτόν περί το 1745 όταν γεννιέται στο Καστρίτζι ο προεστώς κτηνοτρόφος βοσκός Πανάγος Παναγόπουλος ο λόγιος διδάσκαλος. Ο οποίος με την παρουσία του διέσωσε ολόκληρη την Αχαϊα από την αργία του Σαββάτου που ήθελαν να επιβάλλουν έμποροι Εβραίοι με τους Τούρκους και καθιέρωσε στο χωριό του την γιορτή των τσοπάνηδων ιδρύοντας το εκκλησάκι της Αναλήψεως.
Η περίπτωση του Καστριτσίου συναποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ ορθόδοξης λατρείας, λαϊκής ευσέβειας και κοινωνικής συνοχής. Η τιμή προς τα ιερά λείψανα, η πίστη στη θαυματουργική παρέμβαση των Αγίων και η ονοματοδοσία των παιδιών συνιστούν διαχρονικά στοιχεία της ελληνικής εκκλησιαστικής παράδοσης, μέσα από τα οποία η προσωπική εμπειρία μετασχηματίζεται σε συλλογική ιστορική μνήμη.
Από επιστημονική άποψη, η «Λέηση» μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο ως θρησκευτικό δρώμενο αλλά και ως ένας ζωντανός τοπικός θεσμός διατήρησης της ιστορικής συνέχειας της κοινότητας. Η σύνδεση της λιτανείας με την τιμή προς τον Άγιο Αλέξιο και με την τοπική προφορική παράδοση περί θεραπευτικών θαυμάτων αποτελεί ένα ιδιαίτερο πεδίο ιστορικής διεπιστημονικής έρευνας, στο οποίο συναντώνται η εκκλησιαστική ιστορία, η λαογραφία, η κοινωνική ανθρωπολογία και η ιστορία της συλλογικής μνήμης του τόπου μας.
Η συστηματική μελέτη του Ιστορικού λεξικού των Πατρέων, των αρχείων της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών, των παλαιών λειτουργικών βιβλίων, των ενοριακών καταγραφών, των οικογενειακών αρχείων και των προφορικών μαρτυριών των κατοίκων μπορεί να διαφωτίσει περαιτέρω την ιστορική εξέλιξη του εθίμου και να τεκμηριώσει πληρέστερα τη σχέση του με τη λατρεία του Αγίου Αλεξίου και την Αγία Λαύρα Καλαβρύτων.
Η «Λέηση» του Καστριτσίου δεν αποτελεί απλώς ένα τοπικό πασχαλινό έθιμο. Αποτελεί μία ζωντανή έκφραση της ορθόδοξης πνευματικότητας, της ιστορικής μνήμης και της πολιτισμικής ταυτότητας όλης της Αχαΐας. Η καταγραφή, η επιστημονική μελέτη και η ανάδειξή της συνιστούν χρέος απέναντι στην τοπική ιστορία και στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας, ώστε οι παραδόσεις αυτές να διασωθούν αυθεντικά και να παραδοθούν στις επόμενες γενιές.
Γενική Ενδεικτική Βιβλιογραφία.
Πολίτης, Ν. Γ. Παραδόσεις.
Πολίτης, Ν. Γ. Λαογραφικά Σύμμεικτα.
Λουκάτος, Δ. Πασχαλινά και της Άνοιξης.
Λουκάτος, Δ. Εισαγωγή στην Ελληνική Λαογραφία.
Φουντούλης, Ι. Λειτουργική (τόμοι Α΄–Β΄).
Θωμόπουλος, Στέφανος. Ιστορία των Πατρών.
Αρχειακό υλικό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών.
Προφορικές μαρτυρίες κατοίκων Άνω Καστριτσίου Αχαΐας.
Τριανταφύλλου Κώστας, Ιστορικό Λεξικό Πατρών.
Παναγόπουλος Π. Αλέξιος, Κάστριον Πόλισμα.
Παναγόπουλος Π Αλέξιος, Ιστορικό Λεξικό περιοχής πρώην Δήμου Ρίου και περιχώρων.
Μια σημαντική προσθήκη για μελλοντική δημοσίευση θα ήταν η αξιοποίηση παλαιών βαπτιστικών μητρώων του Άνω Καστριτσίου, όπου πράγματι παρατηρείται αυξημένη χρήση του ονόματος «Αλέξιος». Μια τέτοια τεκμηρίωση ενισχύει σημαντικά την ιστορική βάση της σχετικής προφορικής παράδοσης που από στόμα σε στόμα διασώθηκε.
